KUBEN / THE CUBE

Project in de openbare ruimte van Åsa Lie, 1987–1990. Stockholm, Zweden.
Maquette, sculptuur in 7 delen, performances en een film met de steun van Filmverkstan / The Swedish Film Institute.

Kuben / The Cube werd twee keer uitgevoerd in Rålambshovsparken en drie keer op Odenplan, in het centrum van Stockholm. De laatste performance werd vastgelegd op 16 mm en video. De film Rålambshovsparken, Odenplan, Odenplan, Odenplan werd gemonteerd door Åsa Lie en gecrëeerd door middel van deconstructie, vervorming, versneld vooruit spoelen en verstoring. 

Zie hieronder fragmenten uit gesprekken tussen Merzedes Sturm-Lie (kunstenaar, dochter) en Åsa Lie, evenals tussen Nele Luyts (Consulent archieven bij CKV / M HKA) en Åsa Lie.

Maquette voor De Kubus, Stockholm, 1987. Gefilmd door Mathieu Hendrickx op 12 februari 2025. "De zeven delen hebben allemaal vreemde vormen. Het zijn individuen en wanneer je hen in elkaar zet dan vormen ze een perfecte gemeenschap. Ze moeten van elkaar verschillen om een bepaalde dynamiek op gang te brengen. Eenheid in verscheidenheid." (Åsa Lie)

MERZEDES STURM-LIE (KUNSTENAAR, DOCHTER) IN GESPREK MET ÅSA LIE. BRUSSEL, 12 FEBRUARI 2025

Merzedes Sturm-Lie: Je was nog kunststudent toen je aan dit project begon. Wat trok je aan in de kubus als vorm?

Åsa Lie: De kubus is een basisvorm in de geometrie en architectuur. Het is iets waar je als kind mee speelt. In veel culturen is het een symbool voor aarde, stabiliteit en het solide. Er is bijvoorbeeld de mens van Leonardo da Vinci die binnen een kubus staat. Je hebt de kubus, de cirkel en hoe het lichaam daarin past. Wanneer je leert een lichaam te tekenen, maakt dat deel uit van je opleiding. De kubus is niet alleen sterk aanwezig in de wiskunde. We leven eigenlijk in dozen. Veel volkeren spreken over de vier hoeken van de wereld als een vierkant: noord – zuid – oost – west. De kubus of het vierkant is, hoe zal ik het zeggen… omnipresent in het menselijk leven.

MSL: Je creëerde je eigen kubus en ging ermee de publieke ruimte in. Was dit werk een kritiek op de traditionele manieren van het produceren, verkopen en tonen van kunst als een commercieel goed binnen de white cube?

ÅL: Nee, The Cube was niet bedoeld als een kritiek op de kunstwereld. Ik wilde dat het werk zich in de stad bevond, zodat iedereen ermee geconfronteerd kon worden, ongeacht of men geïnteresseerd was in kunst of niet. Het was ook mijn bedoeling om een perfecte kubus op te splitsen en te breken in vormen die moeilijker te beschrijven zijn, niet perfect, zelfs lelijk…

MSL: Maar je was geïnteresseerd in Land Art, performance en publieke ruimte. Dus zelfs als je je niet bewust verzette tegen galeries of de commerciële kunstmarkt, bewoog je je weg van monumentale kunst, of kunst voor aan de muur, en meer richting gesprek en interactie…?

ÅL: Ja en nee, ik bedoel, het kan monumentaal zijn. Mijn Land Art-werk The Blue Line is erg monumentaal, maar ik wist dat het zou verdwijnen tijdens de eerste herfst nadat het was voltooid. Dat maakte deel uit van het concept. Het was geschilderd met een niet-giftige gouache die het biologische evenwicht in de steengroeve niet zou schaden. Ik wist ook dat door de herfstregen het water zou stijgen en dalen, stijgen en dalen, totdat de lijn langzaam oploste. Ik was niet anti-monumentaal of anti-galerie, het sprak me gewoon niet aan. Dat is waarschijnlijk een goede reden waarom ik nauwelijks geld heb verdiend als kunstenaar, haha…

MSL: Je zou de kubus ook kunnen zien als een soort tempel. De white cube is een tempel van hedendaagse kunst. En terwijl jij aan The Cube werkte, werkte Jadran met de piramides, die… tempels van leven en dood zijn.

ÅL: Ja, en later maakte Jadran Labyrinths, een reeks schilderijen. We waren allebei geïnteresseerd in architectonische componenten en in verschillende soorten rituelen. Niet alleen religieuze, maar ook alledaagse rituelen of sociale rituelen. Ze zijn niet noodzakelijk zo ernstig, intellectueel of metafysisch.

MSL: Het is interessant hoe architectonische vormen worden gebruikt voor, of kunnen uitgroeien tot, ruimtes voor heiligheid, betekenis en contemplatie.

ÅL: Een functie in onze samenleving. Toen we rondreisden bezochten we altijd heilige plaatsen en gebouwen. Begraafplaatsen, kerken, moskeeën, synagogen… Ons kunstenaarsboek en project Panagia Gorgoepikoos is gebaseerd op een kleine Byzantijnse kerk in Athene. We zochten ook naar opdrachten voor mausolea en grafmonumenten via een advertentie en een poster. We lazen veel over verschillende rituelen, praktijken en opvattingen rond de dood in diverse culturen. Ik heb een later werk met de titel Cloud of gas dat bestaat uit foto’s genomen in het nieuwe crematorium (gebouwd door architect Johan Celsing) op Skogskyrkogården in Stockholm, waar mijn Zweedse grootvader Bror Emil Hjortzberg werd gecremeerd en begraven. Je noemde tempels. Voor moslims is de belangrijkste religieuze plaats in Mekka en daar hebben ze, eh…

MSL: De Kaäba?  

ÅL: Ja. Kaäba betekent kubus in het Arabisch. De Kaäba is een zwart kubusvormig gebouw in het centrum van een moskee in Mekka. Tijdens een bezoek aan Caïro in 2009 maakten we een boek met tekeningen getiteld Passport 2, gebaseerd op de Kaäba, geluid, taal en wind.

MSL: De kubus keert terug als motief in verschillende werken.
 

Mathieu Hendrickx filmt Merzedes & Åsa terwijl ze over The Cube praten

NELE LUYTS (CONSULENT ARCHIEVEN BIJ CKV / M HKA) IN GESPREK MET ÅSA LIE. BRUSSEL, 9 APRIL 2025

Nele Luyts: Bevinden er zich mensen in de verschillende stukken?

Åsa Lie: Ja, één persoon per deel. Ik heb een heel licht houten kader gemaakt en dat bedekt met papier-maché van kranten. Binnenin is het niet zo donker, omdat het papier een beetje doorschijnend is. Om meer licht binnen te laten, maakte ik bovendien met spelden verschillende gaatjes. Van buitenaf kan je ze niet zien. Een aantal zijn iets groter, zodat de performer naar buiten kan kijken. Hier zie je De Kubus als alle delen samenkomen op Odenplan, een druk plein in het centrum van Stockholm. Soms starten we de voorstelling met elk van de zeven onderdelen die rondhingen op verschillende plekken in de buurt van het plein, waarna ze elkaar langzaam naderden en in de kubus samenkwamen. Andere keren startten we met de kubus die een tijd volledig stil en rustig in het midden van een groot plein stond. Na een tijd gingen ze uit de kubus-formatie en verspreidden ze zich. Ze improviseerden. Ik zei niet ‘jij beweegt eerst’ of ‘jij gaat daarheen’. 

NL: Ze waren vrij om te doen wat ze wilden.

De film Rålambshovsparken, Odenplan, Odenplan, Odenplan door Åsa Lie, 1989-90

ÅL: Inderdaad, soms bewogen ze in paren, of zelfs in een groep van drie terwijl ze ondertussen babbelden en communiceerden. Voorbijgangers konden iemand horen praten, maar begrepen niet meteen wat er aan de hand was. Wat er ook gebeurde was dat sommige besloten om, zoals je hier ziet, bijvoorbeeld naar een bushalte te stappen en daar stil te wachten. Zomaar wat tijd doorbregen met de wachtenden. Het was boeiend te zien hoe het zich traag ontwikkelde. Eerst dachten mensen: ‘Wat is dit?’  Veel mensen keken en gingen dan verder of paseerden alsof het onzichtbaar was. Het werd deel van de omgeving. Mensen gingen er zelfs op leunen. 

NL: Koos je de kranten met een bepaal thema voor ogen, of was het louter willekeurig?

ÅL: Het waren de dagelijkse kranten. Ik bouwde het twee keer omdat het niet stabiel genoeg was en uit elkaar viel. De eerste keer koos ik willekeurige pagina’s. De tweede keer koos ik zoekertjes van mensen die bijvoorbeeld een appartement zochten of hun auto wilden verkopen.

NL: Was er ook een video?

ÅL: Ja, naarmate het project groeide, dachten we dat dat leuk kon zijn. Ik werkte samen met twee bevriende filmmakers en kreeg steun van het Zweedse Filminstituut, het equivalent van het VAF in België. We gebruikten 16 mm-film voor de buitenopnames en video voor de binnenopnames. De montage deed ik zelf.

NL: En de film vertelt meer een verhaal vanuit het perspectief van binnenin dan van buitenaf? 

ÅL: Het vertelt het verhaal van de afzonderlijke delen die reizen. Sommige hadden een videocamera bij zich en filmden doorheen de kleine gaten. De sculturen ‘bestudeerden’ de voorbijgangers die naar hen keken… Eentje nam zelfs de metro. Heel het ding schudde. Het kader schudde… je ziet mensen kijken. 

Åsa Lie met Nele Luyts in het archief van de Jadran Stum & Åsa Lie Private Stichting, April 2025